Een Groenlandse peddel maken

In het atelier lag het hout al klaar voordat iemand een potloodlijn had getekend. Rechte balken western red cedar, licht in de hand, droog, met een rustige nerf. Hout waar nog niets mee gebeurd is, maar waar alles al in zit.

Erik en Naomi kwamen voor één dag: twee peddels maken, een Groenlandse peddel en een stormpeddel. Twee varianten van hetzelfde idee. De een lang en slank, de ander korter, compacter, bedoeld voor ruwe omstandigheden.

We begonnen zoals altijd met maten nemen en lijnen zetten. Een Groenlandse peddel wordt niet uit de lucht gegrepen, maar uit het lichaam van de peddelaar: armlengte, schouderbreedte, de greep van duim en wijsvinger die bepaalt hoe breed het blad mag worden. De peddel moet passen als een gereedschap dat je al jaren kent, ook al ligt hij nog maar net op de werkbank.

Langs de middenlijnen tekenden we steel, schouders en blad. Dan komt het moment dat het hout echt verandert: de zaag erin. Met de bandzaag trokken Erik en Naomi de eerste schuine sneden, een steeds lichter wordend stuk hout op de werkbank. Naomi werkte rustig, bijna mathematisch. Meten, kijken, weer een dun schaafkrulletje. Erik zocht sneller de vorm, liet zijn hand vertellen waar er nog iets af moest. Twee stijlen, één doel: een peddel die in de hand verdwijnt.

Dan komt het schuren, het verfijnen. De laatste scherpe randjes verdwijnen, de overgang tussen steel en blad wordt zacht. Met de eerste laag olie komt de nerf naar boven als een kaart: lijnen die herinneren aan een landschap, een boom, een groei die jaren geduurd heeft.

Aan het eind van de dag lagen er twee herkenbare silhouetten op de bank:
een volledige Groenlandse peddel en een stormpeddel.

De Groenlandse peddel is de peddelstijl die traditioneel gebruikt werd door de Inuit in Groenland. Ze valt op door:

• lange, smalle, taps toelopende bladen
• een relatief korte steel, ongeveer een kwart van de totale lengte
• schouders waar steel en blad elkaar ontmoeten, die je met gesloten ogen terugvindt

Het blad is smal genoeg om met duim en wijsvinger rond het blad te kunnen grijpen. Dat is geen detail: het is essentieel voor de manier waarop je met deze peddel vaart. Een peddel die te breed is om zo vast te pakken, is feitelijk geen Groenlandse peddel meer, je kunt hem niet gebruiken zoals hij bedoeld is.

Naast de klassieke peddel bestaat er nog een derde type: de stormpeddel. Die lijkt sterk op de Groenlandse peddel, maar heeft een heel korte steel, ongeveer ter breedte van twee vuisten. De rest is blad. Je vaart er mee met een volledige schuifslag: bij elke slag schuift de peddel door je handen, zodat het actieve blad diep in het water zit en er weinig oppervlak boven water in de wind steekt.

Hoe oud de Groenlandse peddel precies is, weten we niet. De voorouders van de huidige Groenlanders, de Thule-cultuur, trokken pas zo’n duizend jaar geleden vanuit Alaska en Noord-Canada naar het oosten. In andere gebieden bleven nog lang peddels in gebruik met een langere steel en korte, bladvormige uiteinden.

De Groenlandse peddel zoals wij die kennen, is waarschijnlijk later ontstaan, samen met de schuifslag: een peddeltechniek waarbij de peddel voortdurend door de handen schuift. Zo kun je de peddel als het ware verlengen wanneer het nodig is: bij een brace, een rol of een krachtige sweep. Het is een variabele peddel, een gereedschap met meer dan één standaardlengte.

Traditioneel kregen de houten bladen tips en randen van bot of ivoor, om ze te beschermen tegen ijs. Vandaag maken we bijna alles uit hout, maar het principe is hetzelfde gebleven: een slanke peddel, ontworpen om efficiënt, stil en controleerbaar te zijn in vaak ruwe omstandigheden.

Het romantische beeld van een houten peddel bij een smalle kajak op open water helpt, maar het is niet de hoofdreden waarom deze peddel vandaag nog gebruikt wordt. De voordelen zijn concreet:

• Minder belasting van spieren en gewrichten
  Het smalle blad “slipt” een beetje aan het begin van de slag. Daardoor bouw je de kracht geleidelijk op. Op lange tochten voel je dat verschil: minder piekbelasting, minder vermoeidheid.
• Uitstekend voor steun en rol
  De lange, gelijkmatige bladen geven een voorspelbare druk in het water. Steunen en rollen voelen vaak rustiger en gecontroleerder aan dan met brede “Euro”-bladen.
• Weinig last van wind
  Omdat het blad smal is en je de peddel laag houdt, vangt ze minder wind. Zeker op open water of bij zijwind merk je dat meteen.
• Gemaakt voor kou en ijs
  De schouders geven houvast, ook wanneer de steel met ijs is bedekt. De smalle, ondergedompelde bladpunten bieden in nood nog altijd een ijsvrije greep voor een brace of een rol.
• Zelf te maken, zelf te passen
  Een Groenlandse peddel kun je met eenvoudige handgereedschappen zelf bouwen. De kosten zijn beperkt, de voldoening groot. Je past steellengte, bladbreedte en profiel aan jouw lichaam en kajak aan, in plaats van andersom.

En dan is er nog iets wat zich moeilijk in cijfers laat vatten: het gevoel. De overgang van hout naar water is kleiner dan die van kunststof naar water. De peddel voelt minder als een apart stuk materiaal en meer als een verlenging van je armen.

De stormpeddel van Erik is in wezen dezelfde peddel als die van Naomi, maar dan met een veel kortere steel. Je vaart er altijd mee in een volledige schuifslag: bij elke slag schuift één hand naar binnen en de andere naar buiten.

Dat heeft een paar duidelijke voordelen:

• minder blad boven water, dus minder windbelasting
• heel goede controle als je diepe, krachtige slagen nodig hebt
• zeer geschikt als reservepeddel op het dek, die je ook nog eens comfortabel kunt gebruiken om te rollen

Veel Groenlandvaarders nemen een stormpeddel mee als tweede peddel. In het atelier zie je meteen waarom: hij neemt weinig plaats in, maar is volledig functioneel.

Aan het einde van de workshop stonden Erik en Naomi met hun peddels in de hand. Niet zomaar een product dat uit een doos komt, maar een gereedschap dat ze zelf, stap voor stap, uit een balk hebben gehaald. Elke schaafkrul, elke beslissing over een rand of een profiel, zit daarin.

Een Groenlandse peddel maken is niet alleen een technische oefening. Het is ook een manier om dichter bij het varen zelf te komen. Je begrijpt beter wat er in je handen ligt wanneer je weet waar elke lijn vandaan komt.

Voor mij past dat naadloos in wat we met Freeranger Canoe doen: mensen laten varen met boten en peddels die ze begrijpen, die ze kunnen onderhouden en desnoods herstellen. Gereedschap dat je leven lang meegaat, en misschien nog een leven daarna.